devlet neden var?

Itiraf etmek gerekirse universitenin ilk yillarina kadar devletin ekonomi uzerindeki etkisi ve rolu uzerinde hic dusunmemistim. Ilk o genis anfideki kimi zaman soguk kimi zaman yogun tozlu siralarda onumuzden resmi gecidi baslamisti ekonomi dusunurlerin devletin ekonomi uzerindeki rolu hakkinda gorusleri. Modern ekonominin babasi kabul edilen Adam Smith in onculugundeki klasikler, devletin adalet ve guvenlik disinda hic bir alana girmemesini savunuyor, daha sonra Reagan’in ekonomi politikalarini da etkileyecek arz yanli iktisatcilar ise vergileri artirmanin uretimi azalatarak toplam vergi gelirlerini zamanla azaltacagini Laffer egrisi ile vurguluyor, Friedman maliye politikalarina olabildigine soguk yaklasirken, Keynesyenler devletin ekonomiye aktif mudhalesi geregini savunarak uzun donemde hepimizin zaten mezara girecegini soyleyerek kisa vadeli politikalara vurgu yapiyorlardi.

Kafamin olabildigince karistigi o gunlerde belki de biraz Politzer’in efsanevi kitabi sayesinde daha cok devletci ekonomi politikalarina sicak bakmaya baslamistim. Oyle ya devleti ekonomi disinda tutarsak, issizligi nasil cozecektik, ya stratejik sektorleri ozel sektor ele gecirir ve bu hizmetleri fahis fiyatlarla tuketicilere sunarsa ne olacakti, ya ekonomik rant kucuk bir zumrenin elinde birikirse bu uretilen mallari kimler alacakti? Ya ucretler yoksulluk siniri altina duserse, calisanlar ve yedek sanayi ordulari nasil yasayacakti? Bunun gibi binlerce soru gecmistir bir ekonomi cahili olan kafamda. Halen de kendimi cahil sayarim ya bu asigi oldugu bilim dali konusunda.

Zaman icinde dusuncelerim daha cok olgulastikca ve gozlemlerim artikca, bagimsiz kurumlarin cesitli nedenlerle olusmadigi/ olusturulamadigi devletlerin hemen hemen girdigi her ekonomik alanda israf, verimsizlik yaratigini, o ekonomik alani tahrip ettigini ve siyaset kurumu vasitasiyla yolsuzluktan baska birsey yaratmadigini gordum.

Ustelik bagimsiz kurumlarin olusturulmadigi devletlerde halkin siyaset mekanizmasi uzerindeki denetimi de sinirli oluyordu. Cunku dusuk gelirli halkin kendi cikarlarini savunacak lobi mekanizmalarini orgutleyecek finanse edecek gucleri olmadigindan, daha cok vergi veriyor daha az kamu hizmeti aliyor ve devlet butcesinden toplumun zenginlerine daha cok sermaye transferi yapilarak gelir dagilimi alabildigine bozuluyordu. Iktidari da muhalefeti de kendi ekonomik rantlarina odaklandigindan toplumun tum tabanlarinin devlet ve siyaset uzerindeki denetimi ve gozetimini saglayacak yasalari cikarmakta ilgisiz olmalari da ancak boyle aciklanabilirdi.

Tum bunlari gordukten sonra yine en basa dondum ve devletin bagimsiz kurumlari insa etmesi disindaki tek gorevinin adalet ve guvenlik olduguna ikna oldum. Bana gore bu iki gorev tipki Smith’in yuzyillar once soyledigi gibi asli gorevidir ve devlet denen aygit bu gorevleri yapmasi icin uretilmistir.

Ama bir devlet dusunun ki toplumun yarisini olusturan bir cinsiyetin fiziki guvenligini saglamiyor.
Ama bir devlet dusunun ki topladigi vergileri nereye harcadiginin hesabini kimseye vermiyor.
Ama bir devlet dusunun ki sinirlari yol gecen hanina donmus.
Ama bir devlet dusunun ki adalet sistemi bastan asagi cokmus.
Ama bir devlet dusunun ki ekonominin demokrasinin dayanacagi bagimsiz kurumlari kurmak bi yana, onlari yikmakla mesgul olmus.

O zaman o devlete neden ihtiyac var? Bugun evinize gec ya da soguk pizza getiren bir restarona bile dusuk yildiz verip kotu yorum yapip restoran sahibinin ocagina incir agaci dikerken neden asli gorevlerini yerine getirmeyen bir devlete kimsenin sesi cikmaz, kimse sorgulamaz bu devletin neden varoldugunu?

Asli gorevlerini yerine getiremeyen herhangi bir kurumun rekabetin bu kadar yogun oldugu bir dunyada ayakta kalmasi ne kadar dogru? Ne kadar gerekli?

Tipki inovasyonu, musteri memnuniyetini, verimliligi herseyin onune koyamayan, sirket yonetiminde calisan katilimini saglamayan herhangi bir isletmenin bir sure sonra piyasa disinda kaldigi bugunku ekonomik ortam gibi, bu tip devletler de cokmeye yikilmaya halklariyla aci cekmeye mahkum oluyorlar.

Bu sadece bir zaman meselesi, ve konu devletler olunca isletmelerin aksine bu biraz daha zaman alabiliyor.

GA,
Dubai,
30.08.2020